(Hoge) terugvorderingen vragen om een beter stelsel

Terugvorderingen zijn een gevolg van de inrichting van het stelsel. Hierin worden toeslagen als voorschot uitgekeerd op basis van voorlopige gegevens, en pas later definitief vastgesteld. Dienst Toeslagen zet verschillende instrumenten in om (hoge) terugvorderingen te beperken en voorkomen.

Een belangrijk instrument daarin is muteren tijdens het lopende jaar: het actief aanpassen van de hoogte van een toeslag door Dienst Toeslagen, op basis van actuele gegevens van derden, wanneer een (hoge) terugvordering dreigt en de burger daar niet tijdig of juist op reageert.

Drie perspectieven

Verschillende teams zetten zich in om muteren voor grote groepen burgers mogelijk te maken. Inge, adviseur handhaving, houdt zich bijvoorbeeld bezig met muteren op inkomen. Zij ziet hoe de focus de afgelopen jaren is verschoven. ‘Vroeger zagen we problemen vooral aan het einde van het jaar, in de definitieve fase. Dan waren de correcties vaak groot. Nu ontvangen we maandelijks inkomensgegevens vanuit het UWV en kunnen we eerder signaleren dat het mis dreigt te gaan.’

Zodra we zien dat het inkomen van de burger hoger is dan het inkomen waar nu de toeslag mee wordt berekend, attenderen wij de burger hierop met het verzoek het inkomen aan te passen. Wanneer de burger hier niet op reageert, past Toeslagen het inkomen aan op basis van de actuele maandelijkse inkomensgegevens. ‘Dat doen we niet zomaar’, benadrukt Inge. ‘Het inkomen moet voldoende stabiel zijn. Flexwerkers en ondernemers sluiten we bijvoorbeeld uit, omdat we hier geen betrouwbare inkomensschatting voor kunnen maken.’

Nanda, adviseur handhaving, houdt zich bezig met muteren op kinderopvanggegevens. Dat gebeurt wanneer de aanvraag van de ouder niet overeenkomt met de gegevens die wij ontvangen van kinderopvangorganisaties. ‘Zo vergelijken wij bijvoorbeeld of het aantal opvanguren dat een ouder doorgeeft gelijk is aan het aantal uren dat wij van een kinderopvangorganisatie ontvangen’, legt Nanda uit. ‘Als deze gegevens verschillen en er een terugvordering kan ontstaan, past Dienst Toeslagen de gegevens van de burger aan wanneer betrouwbare gegevens van de kinderopvangorganisatie hiertoe aanleiding geven. Dit proces is met de nodige waarborgen omkleed en omvat diverse controles.’

Muteren binnen de kinderopvangtoeslag gebeurt vooralsnog kleinschalig. ‘De kwaliteit van de gegevens die we van kinderopvangorganisaties ontvangen, is hier echt doorslaggevend. Deze gegevens zijn nog niet altijd van voldoende kwaliteit. Samen met de kinderopvangsector werken we eraan om dit te verbeteren, zodat we straks ook op grotere schaal terugvorderingen bij ouders kunnen voorkomen.’

Ahmet werkt aan een proces dat Massaal Automatisch Continueren (MAC) heet. Aan het eind van elk jaar worden lopende toeslagen automatisch doorgezet naar het nieuwe jaar. Daarbij gebruiken we beschikbare gegevens over inkomen en vermogen om de toeslag voor het nieuwe jaar zo goed mogelijk aan te laten sluiten op iemands situatie. Pehlivan: ‘We gebruiken de beschikbare gegevens om het nieuwe jaar zo realistisch mogelijk te starten.’

Vanuit zijn rol werkt Ahmet ook aan het verbeteren van het MAC-proces. Zo onderzoekt hij hoe gegevens van meer groepen mensen beter kunnen worden meegenomen. ‘Dit jaar hebben we bijvoorbeeld gewerkt aan een aanpassing bij burgers met een buitenlands inkomen. Daar deden wij eerst nog niets mee, maar bij de aankomende MAC nemen we het buitenlands inkomen van iemand mee om tot een geschat inkomen voor 2027 te komen.’

Emotionele beschikbaarheid

De acties rondom muteren en het MAC-proces helpen om terugvorderingen te voorkomen. Maar terugvorderingen blijven een knelpunt binnen het huidige stelsel. We zien dat mensen moeite hebben om hun toeslagen actueel te houden. Brieven die we sturen leiden lang niet altijd tot actie.

Daar zit geen onwil achter, benadrukt Inge. ‘Het gaat vaak om ingrijpende gebeurtenissen als we mensen benaderen om hun toeslag aan te passen: scheiding, nieuw werk, baanverlies, samenwonen. Op zulke momenten hebben mensen wel andere dingen aan hun hoofd. Dat noemen we ook wel emotionele beschikbaarheid: toeslagen vragen aandacht, maar die is er niet altijd.’

Inkomen is daarbij een bijzonder kwetsbare factor. ‘Inkomen raakt meerdere toeslagen tegelijk’, zegt Inge. ‘En het kan fluctueren gedurende het toeslagenjaar door veranderingen in iemands leven. Dat maakt het voor burgers lastig om hun toeslagaanvraag actueel te houden, en voor Toeslagen onmogelijk om het inkomen op individueel niveau altijd goed in te schatten voor het hele toeslagjaar.’

Systeemproblemen

Door actief te muteren en door het automatisch toekennen van toeslagen voor het nieuwe jaar slimmer in te zetten, kan Dienst Toeslagen eerder ingrijpen. Dat verkleint de verschillen tussen voorschot en definitieve toekenning en voorkomt dat problemen zich opstapelen.

Tegelijkertijd zijn de grenzen duidelijk. ‘Het toeslagenstelsel is en blijft een voorschottensysteem’, zegt Inge. ‘Je kunt het verbeteren, maar je kunt het nooit perfect maken. Er zullen altijd gebeurtenissen zijn die we niet kunnen voorzien waardoor burgers in de financiële problemen komen.’

Ahmet vult aan dat het daarbij niet alleen om terugvorderingen gaat. ‘Ook situaties waarin mensen een tijd lang te weinig toeslag hebben ontvangen, kunnen problematisch zijn. Zulke nabetalingen en terugvorderingen dwingen mensen te bezuinigen op hun basisbehoeften.’

Oproep

De Stand van de uitvoering 2026 laat zien dat muteren en Massaal Automatisch Continueren (MAC) werken. Maar ook dat echte zekerheid voor burgers vraagt om keuzes die verder gaan dan de uitvoering alleen. Vanuit de dagelijkse praktijk klinkt een duidelijke boodschap richting beleid en politiek. Inge: ‘Als we echt meer zekerheid voor burgers willen, zijn stelselaanpassingen nodig.’